ბოროტება ძველ ბერძნულ ტრაღედიაში 1

Afficher l'image d'origine

 

ევროპული ბიბლიოთკა

ტანჯვა ასწავლის » , ამას  იმეორებდნენ ბერძნები ჰესიოდედან მოყოლებული.

სოფოკლეს და ევრიპიდეს გმირები კვდებიან დამარცხებულები, მაგრამ არ კვდებიან გასრესილები.

 

Robert Veron, Le  mal dans la tragédie grecque,

2003, Paris

ბოროტება კლასიკურად

რობერ ვერო, ბოროტება ბერძნულ ტრაღედიაში

 

Madeleine Alleins,  წინათქმა

კულტურა არ კვდება და ისინი ვინც მას მიმართავენ სარგებლობენ უწყვეტობით დროის დინებაში, ადამიანური მასშტაბის მარადისობით.

ბოროტება არაა მხოლოდ რელიგიებისგან ნასესხები მეტაფიზიკური გამოთქმა.

ჩვენს ხანას, რომელშიც ბატონობს მატერიალიზმი, ურჩევნია ლაპარაკი უბედურებებზე.

 

ადამიანის მტანჯველი ბოროტება, ადამიანის მიერ ჩადენილი  ბოროტება აშკარად აქტუალურია.

ამის დასტურია არც ისე დიდი ხნის დამთავრებული მეოცე საუკუნის //პლუს ახლად დაწყებული 21-ე საუკუნის// ულმობელობა და სისასტიკე. იყო ერთიმეორეზე უფრო სისხლისმღვრელი ომები, ამაოხრებელ-გამაჩანაგებელი ბრძოლები, წამებები, გენოციდისგან თითქმის განურჩეველი სასაკლაოები// პლუს გენოციდები, ეხლაც, 2016 წელსაც, ერაყში, გულგრილი მსოფლიოს თვალწინ ხდება იქაურ ქრისტიანთა გენოციდი//.

ასე რომ, რაც არ უნდა ერქვას მას, ბოროტება არის ადამიანის არსებობის ნაწილი.

   სიცოცხლე არის ძალა რომელიც მიისწრაფის გამოვლენისკენ. დღეგრძელობისკენ.

დაბრკოლებები რომლებიც ხვდება მას გზაზე აყენებენ ჭრილობებს, აჯანყებს, აღაშფოთებს, ეს მტკივნეულია ადამიანისთვის, ადარდებს  ცვალებადობების, მარცხის, ახლობელთა დანაკარგის განმცდელ ადამიანს. არის გლოვა, სიბერე, დაუძლურება და, ბოლოს სიკვდილიც ადამიანს აგზავნის ბურუს- წყვდიადში. 

ეს პესიმისტური თვალსაზრისი 28 საუკუნის წინ უკვე გამოთქვეს ჰომეროსმა, ჰესიოდემ, პინდარემ.

ანტიკური ხანის სხვა პოეტებიც გვეუბნებიან რომ ახალგაზრდა აუცილებლად მივა სიბერემდე,სიკვდილამდე  რომელიც მას ჩააწვენს შავ მიწაში და გადააქცევს მას « ჩრდილის სიზმრად“ , ორმაგ არარაობად.

ბერძენი ტრაღიკოსებიც ასეთივე პესიმისტები არიან.

იქნებ ესოდენ ბნელი აზრი ადამიანის არსებობის შესახებ დამახასიათებელია ისტორიული ხანისთვის თუ ბერძენი ხალხისთვის ?

მაგრამ არა. ტექნოლოგიური პროგრესის, მატერიალური პირობების გვაუმჯობესების მიუხედავვად

ჩვენი თანამედროვენი იღებენ უფრო და უფრო მეტ დამამშვიდებევლ-ტრანკვილიზატორებს. ისინი ასე ცდილობენ ეგზისტენციალური დარდი-ნაღველის გაყუჩება-ჩახშობას.

მრავალი მხატვრის, მოქანდაკეების, ფოტოგრაფების გამოფენები, ლიტერატურა რომც არ გავიხსენოთ, არ გვთავაზობენ ადამიანის არსებობის უფრო ოპტიმისტურ ხედვას.

ადამიანს სჭირდება იმის გაგება თუ რატომ და რისთვის არსებობს ის და რატომ და რისთვის ატყდება მას თავს უბედურებები, სჭირდება თავისი არსებობის სიღრმეებში ჩახედვა.

ძველ ბერძნებს ძალიან უყვარდათ კონკრეტული, მათ არ შეეძლოთ ჩვენი თანამედროვე სარტრივით იმის თქმა რომ ადამიანი და სამყარო უბრალოდ შემთხვევით გაჩენილი მოულოდნელობებია.

ადამიანს დაჟინებით უნდა მოვლენათა ახსნა. მაშინაც კი როდესაც ადამიანი უშვებს თავის საკუთარ პასუხსმგებლობასაც თავის უბედურებაში ის ვიწროდაა, ვერ ეტევა  რაციონალურში, დაღლილია წყვდიადში ხეტიალით და სხვაგან ეძებს ახსნას.

დღეს ფროიდის ანალიზიდან გამომდინარე იქექებიან არაცნობიერში და იქ ეძებენ ყველა უბედურების მიზეზებს.

გუშინ იგონებდნენ ადამიანის მსგავს ეშმაკ, მატყუარა, გარყვნილ, შურისმაძიებელ, მაგრამ ადამიანებზე უფრო მაღლა მდგარ, შეუდარებლად უფრო ძლიერ ღმერთებს.

 

   ღმერთების ნება მეტ-ნაკლებად ცხადად ხსნიდა ადამიანებისთვის გაუგებარ მოვლენებს, მაგრამ დიდ ბერძენ ტრაღიკოსთა მიერ დადგმულ დრამებში ლაპარაკია დღევანდელი მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების მიერ მოყოლილი ამბების მსგავს ისტორიებზე.

მიტოვებულმა ქალმა დახოცა თავისი შვილები იმიტომ რომ დაესაჯა მოღალატე ქმარი, მათი მამა. ესაა მედეა.

ამერიკული ფილმი Scream ეწევა ძალადობის აპოლოგიას  და ფილმით შთაგონებულმა ბიჭმა დანა ჩაარტყა თავის მამას რომელსაც თვლიდა ყველა თავისი უბესურების მიზეზად.  ეს გავს ორესტის მიერ დედის მოკვლას. ბოლოს და ბოლოს აპოლონსაც ხომ უნდოდა ქმრის მკვლელი კლიტემნესტრას დასჯა.

 ეჭვიან დეიანირას უნდოდა ჰერაკლეს ერთგულების უზრუნველყოფა და დაალევინა მას რაღაც სასმელი. მაგრამ დეიანირამ არ იცოდა რომ სასმელი მოწამლული იყო. ეს რომ გაიგო დამწუხრებულმა დეიანირამ მოიკლა თავი.  ამ ისტორიით დიდად ისიამოვნებდნენ დღევანდელი დიდი ჟურნალების მკითხველი ქალები.

სიყვარული, უპასუხო,ზოგჯერ, უწესო, საყვარლის სიკვდილი, რაც არის სხვა ქალღმერთის შურისძიება სხვისი ხელით.

ეგეთია ბერძნული ტრაღედიის სამყარო…

 

  დიდი დიონისიების  3 დღის მანძილზე მზის ამოსვლიდან ჩასვლამდე იმართებოდა 3 ტრაღედია რომელთა სანახავადაც გროვდებოდა  მთელი პოლისი, მაყურებლებს შორის იყვნენ ქალები, ბავშვები, მონები, ხეიბრები, ამ უკანასკნელებს უფასოდ აძლევდნენ ადგილს.

 ტრაღედია მორალური და არტისტული გაკვეთილი იყო ბერძნული პოლისისთვის.

ტრაღედიები ეფუძნებოდნენ ადამიანთა სამყაროს პარალელური ღვთაებრივი სამყაროს მითს, ფანტაზიას, ავტორების პიროვნულ ნიჭს…

სამი ავტორის 300 პიესიდან ჩვენამდე მოაღწია მხოლოდ 30-ოდემ. ისინი პასუხობენ მათ ხანას და იდეათა ევოლუციას.

ესქილესთან ღმერთები თითქმის მუდამ არიან სცენაზე. სოფოკლესთან ღმერთები უშუალოდ ერევიან ადავმვიანთა საქმეებში.  ევრიპიდე კი ყველაზე მეტად დაინტერესებული იყო პერსონაჟთა ფსიქოლოგიით და ეჭვობდნენ რომ ის ურწმუნო იყო.

მისი პიესები მოვლენებს უფრო ადამიანური განზომილებებით ხსნიდნენ ვიდრე მითებით რომლებითაც იყო ნაკვები არა მარტო ის არამედ მთელი ბერძნული საზოგადოება.

ეს სძრავდა ბერძენთა ჩვეულებებს და ბერძნებსაც გაუჭირდათ მისი მიღება. ევრიპიდე მოგვიანებით მოიწონეს.

მაგრამ ევრიპიდემ გაბედა და დაწერა :

  « ზევსი ძნელი გასაგებია, ან ბუნების აუცილებლობაა და ან ადამიანის სული ».

ეს უკვე აჩვენებს ღვთაებრივი ძალის ეგზისტენციალისტურ დაპირისპირებას ადამიანურ ღირსებასთან  რაც აჩენს აზრს რომ პასუხისმგებლობა აკისრიათ როგორც ღმერთებს ისე ადამიანებს.

მიუხედავად ამისა მის ბოლო პიესაში, რომელიც დაიდგა მისი სიკვდილის შემდეგ, დიონისე, რომელმაც თავისი ღვთაებრიობა აიტყვებით და სასწაულებით უნდა დაუმტკიცოს მეფე პენთევსს უწყვეტად არის სცენაზე.

საზოგადოება იცვლებოდა და ტრაღედიები შეცვალა სექტებმა მისტერიებით რომლებიც მიმართავდნენ ინიციირებულ-განდობილთა მცირერიცხოვან ელიტას.

 

.

   თანამედროვეობაც მიმართავს ხოლმე ღმერთებს უცნობის ასახსნელად.

მრავალი ფილმი მიმართავს ფანტასტიკას, მითს, აჩვენებს დედამიწის გარეთა, უცხოპლანეტელთა სამყაროს,ვარსკვლავიერ ჩვენებებს, საიქიოდან დაბრუნებულთა შემოსევას, ფანტომებს. ამოუცნობ მფრინავ ობიექტებს, და ლიტერატურაში უფრო და უფრო პოპულარულია მეცნიერული ფანტასტიკა.

 

ძველ საბერძნეთშიც მოხდა იგივე ევოლუცია რაც მოხდა  თანამედროვე სამყაროში.

დასუსტდა რელიგიურობა // უფრო კი ეკლესიურობა// რომელიც საუკუნეების მანძილზე სტრუქტურას აძლევდა საზოგადოებებს.

მაგრამ ტრანსცენდენტურობის აუცილებლობა დარჩა რამაც ბიძგი მისცა მთელ მსოფლიოში სექტების გავრცელებას.

საფრანგეთშიც გამოჩნდნენ საიენტოლოგიის ეკლესია // Eglise de Scientologie//, მუნი// Moon// და მზის ტაძრის სექტა //La Secte  du Temple Solaire//…

ესოდენ ორგანიზებულმა შვეიცარიამაც ვერ აირიდა თავიდან ფსევდომისტიკური მისწრაფებებით ატანილი ადეპტების  ჯგუფური თვითმკვლელობები, ნებაყოფლობითი თუ ბოლო დროს დაძალებული ჯგუფური თვითმკვლელობები.

აშშ-ში იძულებულნი იყვნენ დაებომბათ ადგილი სადაც შეხიზნულები იყვნენ Davidiens-ები.  დაიღუპა 60-ოდე კაცი.

ეკონომიკური აღმავლობის განმცდელ იაპონიაში აექტა აუმ-მა მკვლელი გაზი გაუშვა ტოკიოს მეტროში.

ბრაზილიაში ვოდუ აფრიკული რიტუალების დახმარებით აკმაყოფილებდა სასწაულებრივის წყურვილს, მაგრამ იქაც გაჩნდა  გაერთიანების მესიანური ეკლესია, ღმერთის სასუფევლის უნივერსალური, საყოველთაო ეკლესია.

   ბუდისტურმა და კომუნისტურმა ჩინეთმა ხელახალი აღზრდის ბანაკებში გააგზავნა ის გაბედულები ვინც საჯაროდ თქვეს რომ არიან ფა ნუნ გონგის წევრები.

უგანდაში ღმერთის 10 ბრძანების აღდგენამ ცოცხლად დაწვა 500-ზე მეტი  თავისი ადეპტი.

ამ სექტას განშტოებები აქვს ტანზანიაშიც და რუანდაშიც.

 

ეს მეტ-ნაკლებად იძულებითი მსხვერპლშეწირვები გვიჩვენებს რომ ამ მორწმუნეებს აქვთ ტრანსცენტურობის ძლიერი აუცილებლობა, საიქიოს სურვილი.

მათ უნდათ მარადიული სიცოცხლე, ყოველდღიურობის ტანჯვებისთვის, უკმარისობებისთვის და გაურკვევლობებისთვის თავის არიდება.

ამ სექტების წევრებს შორის რა თქმა უნდა არიან წერა-კითხვის არმცოდნენიც, მაგრამ ევროპაში არიან საშუალო კლასიდან გამოსული, საკმაოდ კარგი შემოსავლის მქონე და საკმაოდ ნასწავლი სექტანტებიც, მათ შორის ინჟინრებიც და ექიმებიც.

გადახრაა ?

  იქნებ ეს იმის ნიშანია რომ ჩვენი თანამედროვე ადამიანი არსებითად, ფუნდამენტურად დაუკმაყოფილებელია?

უცნობისკენ გაქცევის ეს მცდელობები გვიჩვენებენ იმედს თუ ესაა დიდი სინამდვილის ფარული განზომილების არსებობის გაცნობიერება  ?

მითები რომლებზეც მიუთითებენ დიდი ძველი ბერძენი ტრაღიკოსები, მაშ, არაა გადასაყრელი ძველმანი.

რატომაა ბოროტება ? რატომ ეთანხმებიან ძალიან ხშირად ბოროტებას ? 

 სუბიექტის უმეცრებიდან მოდის ეს თუ ანგარიშიდან ?

  « ეს იყო დამწიფება სიკეთის ცოდნით, მაგრამ სიკეთის მიუღწევლობა სიზარმაცით თუ სიკეთეზე უფრო მეტად სიამოვნების სურვილის გამო ».

მეტ-ნაკლებად ნებაყოფლობითი სიბრმავე, სიზარმაცე, წარმატებით განპირობებული გატაცება?

«  შენ არ იცი რას ამბობ, შენ არ იცი რას აკეთებ, შენ არ იცი თუ ვინ ხარ», იცინის დიონისე იმიტომ რომ პენთევს ჯიუტად უარყოფს დიონისეს აშკარად ღვთაებრივ ნიშნებს

ბერძნებიც ხმარობდნენ აბსტრაქტულ სიტყვებს ბოროტების ასახსნელად. ასეთი სიტყვებია ბედი, ხვედრი, ფატალურობა, უბედურება, რომლებიც არ ხსნიდნენ არაფერს მაგრამ მიუთითებდნენ საიდუმლოსკენ, უცნობისკენ. ისინი გამოიხატებოდა სიტყვით « moira », ყველაზე უფრო კი სიტყვით « tuké », რომელსაც ხშირად ახსენებს   Simone Weil.

 

  ანტიკური ხანის დიდ ბერძენ ტრაღიკოსთა აქტუალობა არაა საკამათო.

არც ერთ ლიტერატურას არ უჩვენებია ესოდენ ღრმად ადამიანი.

მათ დაგვანახეს თუ რა სულმდაბალი ულმობელი მხეცი შეიძლება იყოს ადამიანი. მათ დაგვანახეს თუ რა დიადი შეიძლება იყოს ადამიანი.

კლიტემნესტრამ მოკლა თავისი მეუღლე, მოკვეთა მას კიდურები და შეაბა მას ეს კიდურები კისერზე და იღლიებზე  რათა მკვდარს არ შესძლებოდა შურისძიება.

მედეამ იასონის დასასჯელად ყელი გამოჭრა თავის ორ შვილს. // ისე არამზადა იასონმა ტახტის ხელში ჩასაგდებად გაძარცვა სამეფო, მოკლა მედეას ძმა აფსირტე და უპატრონოდ მიაგდო ქალი, მაგრამ ეს ჩვენ უნდა გავახსენოთ ამ კარგ ფრანგ ავტორს//.

Penthée-ს დედამ დიონისისეს მიერ ჩაგონილი სიგიჟის გამო  თავისი ქალიშვილების დახმარებით მოკლა თავისი ვაჟიშვილი. ის ჩნდება სცენაზე თავისი ვაჟიშვილის მოკვეთილი თავის ქნევით.

თრიესტის და ატრევსის ქიშპობა ოქროს კრავის ანუ ტახტის გულისთვის.

გამარჯვებულმა ძმამ დამარცხებულ ძმას ნადიმის დროს აჭამა მისი 2 ვაჟიშვილის ხორცი.

 

ადამიანის სიმაღლეს და სიდიადეს კი გვიჩვენებს ანტიგონე რომელიც კრეონის მიერ დადგენილი აკრძალვის მიუხედავად უპირისპირდება სიკვდილს რათა პატივით დაკრძალოს თავისი ძმა რის გარეშეც ის ვერ იპოვის საიქიოში მოსვენებას.

მიცვალებულისთვის პატივის მიგება ხშირად დღესაც რჩება აქტუალურ პრობლემად.

ვიეტნამის ომის დამთავრებიდან 25 წლის შემდეგ ოჯახები ქირაობენ მედიუმებს რათა მათ სცადონ დაღუპულთა ნეშტის ამოცნობა. ამ უბედურთა უბედურ ოჯახებს არა აქვთ მეცნიერული ანალიზის ჩატარების საშუალება.  იქ ხალხს დღემდე არა აქვს ხოლმე  დაღუპულ-მიცვალებულთა მაწანწალა სულებისთვის მოსასვენებელი საფლავის მიცემის საშუალება.

  ჩილიელებიც თხრიან ხოლმე კოლექტიურ საფლავს რათა ნორმალურად დაასაფლავონ ფარულად სიკვდილით დასჯილი ნათესავი.

 

25 საუკუნით ადრე სოფოკლეს გმირმა მიცვალებულის სიბრალულით უარი თქვა ბერძნებისთვის ესოდენ მნიშვნელოვან მზის შუქზე, ქორწილზე და დედობაზე. ეს იყო მისი ნებაყოფლობითი თავისუფალი აქტი. მან აუკრძალა თავის და ისმენს ამ ხვედრის გაზიარება, იგივე მსხვერპლის გაღება.

 მოკლედ, ძველი ბერძნული ტრაღედიის გმირს და თანამედროვე ადამიანს შეიძლება ჰქონდეთ ერთი და იგივე პრობლემა და ერთი და იგივე დარდი-საზრუნავი.

 

არის სხვა მაგალითებიც. « კეთილშობილი სისხლის »  ქალწულმა Macarie-მ გადაწყვიტა მსხერპლად ყოფილიყო შეწირული Coré- სთვის  ქალაქის გადასრჩენად და განაცხადა :

« აი ჩემს სიცოცხლეს ვწირავ  კეთილი ნებით და არა ცუდი ნებით, მოვკვდები ჩემი ძმებისთვის და ჩემთვის. ვაკეთებ ამას ისე რომ არ ვთვლი ცხოვრებას ლამაზ ნაპოვნად“. …

 

მაგრამ ყველა არაა ასე. ადმეტი დათანხმდა სიკვდილზე ქმრის მაგივრად მაშინ როდესაც მამას დარჩენილი ცხოვრების ტკბილად გატარება უნდა და არა თავისი ვაჟიშვილის მაგივრად სიკვდილი.

 როგორც დღესასწაულისთვის ისე გამოწყობილი Evadné  კი გადაეშვება კოცონში სადაც გაქრება მისი მეუღლე ვინაიდან    : « ძალიან ტკბილი სიკვიდილია  საყვარელ მიცვალებულთა სიკვდილის გაზიარება ».

არიან კეთილშობილი მამაკაცებიც.

სოფოკლეს და ევრიპიდეს გმირები კვდებიან დამარცხებულები, მაგრამ არ კვდებიან გასრესილები.

« სიცოცხლე ლამაზად ან სიკვდილი ლამაზად, აი კეთილშობილი ადამიანის მოვალეობა » , თქვა ეს სოგიჟით შეპყრობილმა, მაგრამ საკმაოდ ფხიზელმა აიაქსმა და მოიკლა თავი.

 

  მაგრამ ყველაზე შესანიშნავია ოიდიპოსის მეტამორფოზა. მან უნებურად, ისე რომ არ იცოდა, მოკლა თავისი საკუთარი მამა. მან Sphinge-სგან გაანთავისუფლა თებე და ცოლად მოიყვანა დედოფალი. მერე გაირკვა რომ მან ცოლად მოიყვანა თავისი საკუთარი დედა. მეტიც ოიდიპოსი იძიებდა იმას თუ რა დაუსჯელი დანაშაულის გამო დაისაჯა სავი ჭირით თებე.

როდესაც სიმართლე გაირკვა ოიდიპოსმა, მიუხედავად იმის რომ ის უნებურად იყო დამნაშავე ანუ მიუხედავად იმისა რომ დანაშაული არ ჩაუდენია განზრახ, დაითხარა თვალები, უარი თქვა ქონებაზე და მათხოვრად გაუდგა გზებს // ანუ თვითონ ულმობლად დაისაჯა საკუთარი თავი//.

   « მე  ადამიანი ვარ ეხლა, ეხლა, როდესაც აღარა ვარ », დაასკვნა ოიდიპოსმა.

 დაძლეული იქნა მე მისი ეგოისტური მოთხოვნებით და მისი საზღვრებით.

 « ტანჯვა ასწავლის » , ამას  იმეორებდნენ ბერძნები ჰესიოდედან მოყოლებული. და ფორმულა წააწერეს დელფოს ტაძრის ფრონტონზე.

 

ოიდიპოსი, რომელმაც შესძლო განთავისუფლება უსარგებლო გარეგნობისგან დაკრძალეს საიდუმლოდ დარჩენილ ადგილას, სტელა-ძეგლის,ქანდაკებების გარეშე. ის დალოცვად გადაიქცა ქალაქი ათენისთვის.

 

კიდევ უფრო შესანიშნავია პრომეთეს ტრაექტორია.

 

პრომეთემ შეიბრალა ადამიანები და გადასცა მათ ის რაც ღმერთებმა გადაინახეს თავისთვის. ამით მან დაარღვია ზევსის ნება. გაბრაზებულმა ზევსმა პრომეთე მიაჭედა კლდეზე და მას შემდეგ პრომეთეს ღვიძლს ჯიჯგნის არწივი.

 ძველ ბერძნის თვალში მეტად ფასობდა ის ვისაც შეეძლო როგორც ბოროტების ჩადენა ისე ამ ბოროტების ატანა და გადატანა.

ძველ ბერძნის აზრით ყოველი ადამიანი მიისწრაფის არსისკენ.

ძველ ბერძენსაც, ისევე როგორც თანამედროვე ადამიანს, არ შეეძლო ბოროტების ახსნა.

მაგრამ სარტრის თქმით ბოროტება უნდა იყოს უბრალო მოულოდნელობა, ძველი ბერძნები კი მიმართავდნენ შეუცნობადს, რომლის ერთ-ერთი ფიგურაცაა მითი.

 

ძველი ბერძნები არ ყოფილან ნაკლებად რეალისტები ვინაიდან მათ იცოდნენ რომ « ომები არის უდიდესი უბედურებები და რომ ქვრივების და ობლების სასოწარკვეთლებაში ჩამგდები გვამების გამამრავლებელი კონფლიქტების მსხვერპლები არიან როგორც გამარჯვებულები ისე დამარცხებულები. »

დიდ ძველ ბერძენ ტრაღიკოსთა ამ დასკვნას ადასტურებენ ევროპის ამაოხრებელი დიდი ომებიც და წვრილ-წვრილი კონფლიქტებიც რომელთაც ეწირება მრავალი ადამიანი.

ყველაფერი ეს ამწარებს ადამიანებს, აჩენს რევანშის სურვილს და ბიძგს აძლევს ახალ,მომავალ შეჯახებებს.

« სიმდიდრით ქედმაღალი უგულვებელყოფს მართლმსაჯულებას ».

« პატივმოყვარეობა ყველაზე უარესია ღმერთებს შორის ».

« არ წყდება უთანხმოება ქალაქებს შორის ».

« საბერძნეთი იყო გაგიჟებული ომით ».

«ყველაფერი ეს არის მოწმობა იმისა რომ « ადამიანს აქვს ცარიელი თავი ».

 

დიდი ფრანგი დრამატურგი რასინი ამბობდა რომ ძველი ბერძენი ტრაღიკოსები  არიან  virtu-ს, მორალური ძალის სკოლა. და რომ მისი ხანის არც ერთი თხზულება არ ყოფილა ესოდენ სოლიდური და ესოდენ მყარი დარიგებებით.

ძველმა ბერძენმა ტრაღიკოსებმა დიდი მნიშვნელობა მისცეს სიტყვას და ეს დღესაც აქტუალურია.

მაყურებლის ასაღელვებლად არ ჩანდა საჭირო მისთვის ყველა საშინელების ჩვენება.

მონათხრობიც აღელვებდა. კლიტემნესტრა არ დახოხავდა სცენაზე მისი ვაჟიშვილის ფეხებთან შეწყალების თხოვნით.  კკლიტემნესტრა არ იგლიჯავდა სცენაზე სამოსს რათა მისი ვაჟიშვილისთვის ეჩვენებინა მისი მკვებავი ძუძუები.

მედეა ყვებოდა თუ რა მტანჯველია მისთვის საკუთარი შვილების მოკვლის აზრი. მაყურებელს არ აჩვენებდნენ შემზარავ სცენას, დანას რომელიც ყელს ჭრიდა ახალგაზრდებს.

ანტიგონეს ჩამოხრჩობის შესახებ მაყურებლები იგებდნენ მარტო მისი საქმროს ჯავრით და მწუხარებით. ..

ტრაღედიები მიუთითებდნენ რეალობებზე რომლებიც ვერ იქნებოდა ნაჩვენები პირდაპირ.

ყველაფერი ხდებოდა სიტყვით. სიტყვის ძალა უსარგებლოს ხდიდა დეკორს, კოსტუმს, მსახიობთა მიმიკასაც კი- მსახიობები აღარ იყვნენ სამზე მეტი და ისინი ატარებდნენ სიმბოლურ ნიღბებს.

ძველი ბერძნული ტრაღედია არ ყოფილა მუსიკ-ჰოლის წარმოდგენა, მოშორებული იყო ყველაფერი რაც მაყურებლის ყურადღებას გადაიტანდა ტექსტიდან.

გულაგის, საკონცენტრაციო თუ სიკვდილის ბანაკების, ფოსფორის ყუმბარებით ქალაქების მოსპობის, შიმშილით გატანჯული ქვეყნების, ბირთვული, სეისმური იარაღის, დრონების მოქმედების, პროფესორი სიგუას ტანკით თბილისის ნგრევის მნახველებს, გადამტანებს, თანამედროვეებს, ამ და სხვა უბედურებათა მემკვიდრეებს საჩქაროდ  სჭირდებათ იმის გაგება რომ ადამიანი არაა მარტო საშინელებათა ჩამდენი არსება, რომ ის შეიძლება იყოს დიადიც.

ოიდიპოსი, პრომეთე შეგვახსენებენ რომ ჩვენ შემოგვთავაზეს ეს განზომილება, რომ ადამიანში არის შესაძლო ტრანსცენდენტურობიდან მომდინარე დაძაბულობა.

ძველი ბერძენი ტრაღიკოსები ჩვენ გვაგრძნობინებენ ამას.

სიტყვას გამოვყავართ იზოლაციიდან, სიტყვა გვაკავშირებს ერთმანეთთან,  ის გვაძლევს დამატებით ცოდნას ჩვენი თავისუფლების შეუზღუდავად ვინაიდან ყოველი ადამიანი თავისებურად, თავისი გამოცდილების, თავისი გრძნობიერების, თავისი  საზრუნავის, კულტურის თავისი ხარისხით  განიცდის სიტყვას.

ტრაღიკოსებში მარტო დიალოგის თუ მონოლოგის გამოყენებით შევდივართ პერსონაჟთა ინტიმურობაში ისე რომ ავტორი არ გვაძალებს ღიად თავის ინტერპრეტაციას, ეს უახლოვდება თანამედროვე უთქმელს  რომლის გამოხატვასაც ცდილობენ მწერლები და კინემატოგრაფისტები. ეს მკითხველს და მაყურებელს უბიძგებს საკუთარი ტვინით აზროვნებისკენ და ერთგვარ თანაშემოქმედად გადაქცევისკენ.

ჩვენი საზოგადოებების უფრო და უფრო ძლიერი ინდივიდუალიზმის პირობებში  სხვადასხვა საშუალებებით ჩნდება ზრუნვა ჩვენი არსებობის გაცხადებაზე და სხვების მიერ აღიარებაზე, მსმენელთან თუნდაც წამიერ სიახლოვეზე. შიდა თუ გარე დიალოგი, სიტყვა არის საუკეთესო საშუალება იმისთვის რომ გვიგრძნონ, რომ ვიყოთ ცოტა უფრო ადამიანი, ტრაღიკოსთა კითხვისას დამკვიდრებული ცხადი ჭეშმარიტება.

 

        შესავალი, ტრაღედიის აქტუალობა

  ბოროტება ?  ადამიანის ცხორების მთავარი სიტყვა. ადამიანი გრძნობს და ფიქრობს რომ ის შექმნილია ბედნიერებისთვის,. ის ოცნებობს ბედნიერებაზე. ბრძენი სპინოზაც კი ამბობდა რომ ბედნიერებაში ჩვენ განვიცდით ჩვენს მარადისობას.

მაგრამ ადამიანს ცხოვრებაში ხვდება უამრავი ბოროტება.  ადამიანი ხან ბოროტმოქმედია და ხან ბოროტების მსხვერპლი, ხან კი ორივე ერთად, ესმის მას ეს თუ არა. ადამიანი იტანჯება და კვდება. ადამიანი უმეცარია, ბრმაა, უშვებს შეცდომას, მას სძულს, ის სიძულვილის ობიექტია, მას შურს, ის ეჭვიანობს. მას ტანჯავს მნგრეველი ვნებები.

ჩვენ ვეღარც ვითვლით ისტორიის დასაწყისიდან ჩადენილ დანაშაულებს, ომებს, ადამიანის მიერ ადამიანთა წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაულებს.  ამას ემატება ბუნებრივი კატასტროფები-მიწისძვრები, ვულკანების ამოფრქვევები, წყალდიდობები, გვალვები, შიშმშილი, ეპიდემიები, და ა.შ.

   ყველაფერი ეს, ბოროტება სხვადასხვა ფორმით, თავზე ატყდება ბეჩავ კაცობრიობას. ასე იქსოვება არსებობის ქსოვილი.

  ადამიანი უხსოვარი დროიდან ცდილობდა თავისი მდგომარეობის მიზეზების გაგებას. ლუკრეციუსიც ამბობდა რომ ბედნიერია ის ვინც გაიგო საგანთა მიზეზები.

მოაზროვნეები ფიქრობდნენ ბოროტების ბუნებაზე, მის მიზეზებზე

ძველ საბერძნეთში ტრაღედიები ძალიან პოპულარული იყო. ტრაღედიებს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ძველი ბერძნებისთვის.

ტრაღედიები იყო რელიგიური მანიფესტაციების ნაწილი დიონისეს საპატივცემულო რიტუალურ პროცესიებთან ერთად. 6-დღიანი  დიდი ქალაქური დიონისებიების დროს ისინი იკავებდნენ დროის ნახევარს. თავმჯდომარეობდა, წინ უძღოდა დიონისეს ქურუმი, ესწრებოდა ყველა, უცხოელებიც, მონებიც, ქალებიც,  წესიერი და პატიოსანი ქალების სახელის შენარჩუნების მსურველი ქალები არ ესწრებოდნენ ზოგ მეტისმეტად თავაშვებულ კომედიას.

თეატრალურ სანახაობებზე მისულებს თავზე ედგათ დიონისოსთვის მიძღვნილი მცენარის,სუროს, ფათალოს გვირგვინები. პოლისი ფულს აძლევდა ღარიბებს რათა მათაც შესძლებოდათ წარმოდგენების ნახვა.

თეატრალური წარმოდგენები, ტრაღედიები, არ იყო განკუთვნილი მარტო მოყვარებულისთვის. ათენის დიონისოს თეატრში თავს იყრიდა 5 ათასი მაყურებელი. ეპიდავრში-14 ათასი. უმთავრესად ეს იყო უბრალო, გაუნათლებელი ხალხი.

 

ღმერთის საპატივცემულოდ გამართულ ამ კოლექტიურ მანიფესტაციებში  ორქესტრას წრიული სივრცის ცენტრში იდგა ღმერთის საკურთხეველი. ორქესტრაში მოძრაობდა გუნდი, ქორო.

თეატრში შეკრებილი ხალხი შდგებოდა ყველა კლასის წარმომადგენლებისგან. პოლისი დიდი თეატრალური წარმოდგენების დროს განიცდიდა თავის ერთიანობას.

ბერძნულ ქალაქებს ფლეთდნენ კინკლაობებიც, პოლიტიკური ბრძოლებიც, სასაკლაოებიც, ნამდვილი სამოქალაქო ომებიც. ნამეტანი არ უნდა გავერთოთ ათენის დემოკრატიის ქება-დიდებით.

მაგრამ რელიგიური ბუნების დიონისიების და თეატრალური წარმოდგენების დროს იყო რელიგიური ბუნების  ზავი. ზავი საყოველთაო იყო და საზეიმოდ ცხადდებოდა.

ყველანაირი ბუნების და ყველანაირი მოტივის ძალადობა უნდა შეწყვეტილიყო თორემ ზავის დამრღვევ დამნაშავეს თავს დაატყდებოდა ღმერთების რისხვა.

ხალხს მით უფრო აინტერესებდა წარმოდგენები რომ ის მათში ხედავდა თავის რწმენას და თავის პრობლემებს.

მაყურებელი სიმპატიით უყურებდა წარმოდგენის პერსონაჟებს, თავს აიგივებდა მათთან.

ის ყოველდღიურ ცხოვრებაში არ განიცდიდა პერსონაჟთა უბედურებებს, მაგრამ როგორც პერსონაჟები ისიც თავისებურად  განიცდიდა შიშს, სიძულვილს, ეჭვს, სიყვარულს, ამბიციას. პერსონაჟთა მსგავსად მაყურებელსაც ადარდებდა თავისი ხვედრი. მასაც ეშინოდა უბედურებისა, თავისი და მისთვის ძვირფასი ადამიანების სიკვდილისა, მოკლედ იმისა რაც არის ნებისმიერი ადამიანის ბედი….

 

   ტრაღედიას ჰქონდა პედაგოგიური როლი.

დიდი ფრანგი დრამატურგი რასინი ამბობდა რომ ძველი ბერძნული თეატრი იყო სკოლა,რომ ის ადამიანებს ასწავლიდა ადამიანურ ღირსებას ისევე როგორც ამას ასწავლიდნენ ფილოსოფიური სკოლები.

 სპექტაკლის, თეატრალური წარმოდგენის პედაგოგიურ როლს სავსებით ასრულებდა ძველი ბერძნული ტრაღედია.  ის პასუხობდა შეიძლება გაუცნობიერებელ მაგრამ მაინც გარკვეულ მოთხოვნილებას.

   სამყაროში სადაც არც ერთ რელიგიური ხელისუფლებას არ ეკისრებოდა ქადაგება ღმერთბზე თუ რიტუალებზე და რწმენა იყო დროში და სივრცეში მრავალი საწყისიდან მემკვიდრეობით მიღებული არაერთგვაროვანი კონგლომერატი, სადაც მრავალ შემთხვევაში რელიგიური პრაქტიკა იყო რუტინა-ძველებურობა ან ცრურწმენა ეომელმაც დაკარგა თავისი თავდაპირველი მნიშვნელობა მოსალოდნელი იყო რომ გამოჩნდებოდნენ ადამიანები რომლებიც მოინდომებდნენ  ცოტაოდენი წესრიგის და სიმწყობრის დამყარებას, გარკვეული სიცხადის შემოტანას.

ლირიკოსმა პოეტებმა და ფილოსოფოსებმა სცადეს, მაგრამ მათი აუდიტორია შეზღუდული იყო.

წვრილი ხალხი სწავლობდა ხელოვნების ნაწარმოებთა ჭვრეტით და კოლექტიურ დღესასწაულებში მონაწილეობით.

შუა საუკუნეებში ეკლესიების, კათედრალების ვიტრაჟები და ქანდაკებები იყო  სახარება წერა-კითხვის არ მცოდნეებისთვის და მეტისმეტად დაკავებულებისთვის.

ძველ ბერძნებსაც ნამდვილი რელიგიური განცდა ჰქონდათ ფიდიასის ზევსის თუ მისი მეომარი ათენას, ტაძრების ფრიზების და ფრონტონების წინაშე.

მაგრამ უკეთესი შესაძლებლობა იყო კოლექტიური ზეიმები.

ძველმა ტრაღიკულმა ავტორებმა გამოიყენეს შესაძლებლობა.

სასარგებლო შეუერთეს სასიამოვნოს, ქადაგება შეუერთეს გართობას.

წარმატებაც მოვიდა. ეს იყო ტრაღედიის ოქროს ხანა…

 

3 დიდი ტრაღიკოსის სიკვდილის შემდეგ  გამოხატვის ამ ფორმამ დაკარგა პრეტიჟი.  ალი მოყანყალე, მაგრამ მაინც შინარჩუნეს რამოდენიმე ეპონიმმა, სკოლების პროგრამებმა, დახურული წრეების კონსერვატულმა სნობიზმმა.  მოდაში კი იყო კომედია თუ ფარსი. ამ ტრაღედიებს იხსენებდნენ  მარტო ზოგი ლათინი პოეტი, განსაკუთრებით სენეკა და ძველი ელინური კულტურით ნაკვები  ბერძენი მამები.

 

მაგრამ  ძველი ბერძნული ტრაღედია ფენიქსივით აღორძინდა აღორძინების ხანაში.

ის შთააგონებდა მწერლებს, მუსიკოსებს, მხატვრებს, მოქანდაკეებს,

ძველი ბერძნული ტრაღედიების უმრავლესობა წარმატებით  წარმოადგინეს საფრანგეთის სცენებზე, პარიზში და პროვინციაში.

იოს და პრომეთეს დიალოგის უბრალო წაკითხვა ესქილეს ენაზე იყო ავინიონის ერთ-ერთი ბოლო ფწატივალის მოვლენა. და ბოლოს,  ტრაღედიები ითარგმნება, არის დიდტირაჟიანი იაფფასიანი გამოცემები. …

ძველი ბერძნული ტრაღედია ეხლაც იწვევს დიდ ინტერესს. დავაკვირდეთ.

 

გაგრძელება მალე იქნება…

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s